|
SkiN
|
 |
« on: January 30, 2009, 09:09:53 am » |
|
A. Pėrkufizimi Nė fillim duhet tė bėjmė dallimin midis termave globalizėm (globalism) dhe globalizim, globalizacion (globalization). Globalizmi, nė thelbin e tij, pėrshkruan dhe shėnon jo mė tepėr se njė botė e cila karakterizohet me rrjete tė lidhjeve qė i kapėrcejnė hapėsirat multi-kontinentale. Pėrkundėr kėsaj, globalizimi shėnon rritjen ose zvogėlimin nė shkallė tė globalizmit. Ai fokusohet nė forcat, dinamizmin ose shpejtėsinė e kėtyre ndryshimeve. Globalizmi, pra, e pėrshkruan realitetin e tė qenėt i ndėrlidhur, kurse globalizimi pėrfshinė shpejtėsinė nė tė cilėn kėto lidhje shtohen apo pakėsohen. 1 Ne kėtu do tė merremi me konceptin globalizim*, edhe pse pėr tė njėjtėn dukuri shpesh e hasim edhe termin globalizėm, sidomos e hasim tė pėrdoret si njė rrymė apo tendencė e cila e mbėshtet fort procesin e globalizimit. Ēėshtė e vėrteta, ekzistojnė shumė pėrkufizime (definicione) pėr atė se ēėshtė nė tė vėrtetė globalizimi dhe lirisht mund tė thuhet se kėto pėrkufizime nė tė shumtėn e rasteve janė tepėr subjektive dhe varen nga pėrvoja dhe pozita e pėrkufizuesit, nė ai ka mendime e qėndrime pro ose anti-globaliste. Njė definicion tipik mirėpo kufizues mund tė merret nga Fondi Monetar Ndėrkombėtar (FMN ose IMF), i cili e thekson ndėrvarėsinė ekonomike gjithnjė nė rritje tė vendeve rreth e pėrqark botės pėrmes shtimit tė vėllimit dhe shumėllojshmėrisė sė transaksioneve tej-kufitare nė mallra e nė shėrbime, rrjedhjen e lirė ndėrkombėtare tė kapitalit si dhe shpėrndarjen tejet tė shpejtė e tė gjerė tė teknologjisė.2 Ky definicion ka tė bėjė mė shumė me tė ashtuquajturin globalizim ekonomik, ndėrsa shumė tė tjerė duken se pajtohen me atė se globalizimi mė shumė ėshtė njė koncept qytetėrimi (civilizimi) me aspektet e ndryshme tė tij ekonomike, politike, kulturore dhe teknologjike, tė cilėt mund tė jenė ngushtė tė gėrshetuar me njėri-tjetrin. Duke u mbėshtetur me sa u tha mė lart, mund tė themi se Globalizimi ėshtė njė term pėrfaqėsues pėr njė seri komplekse tė ndryshimeve ekonomike, sociale, teknologjike, kulturore dhe politike, qė vėrehen nė ndėrvarėsinė (interdependence), integrimin dhe ndėrveprimin (interaction) gjithnjė nė rritje midis popujve dhe kompanive nė vende tė ndryshme tė globit, botės.3 Ata qė globalizimin e vlerėsojnė si njė zhvillim pozitiv, parimet bazė tė tij i pėrmbledhin nėn kėta tituj: shekullarizimi, demokracia liberale, ekonomia e tregut tė lirė dhe shteti juridik kushtetutar. Disa tė tjerė kėtė e shprehin mė shkurtė me treshin e termave: nė fushėn e sė drejtės, revolucioni
B. Historiku i globalizimit Si njė term globalizimi ka filluar tė pėrdoret qysh nė vitin 1944, mirėpo ekonomistėt kanė filluar ta aplikojnė aty kah viti 1981. Termi fshat global u afirmua pas botimit tė veprės Understanding Media (Routledge, Londėr, 1964) nga autori M. McLuhan. Ndėrkaq Theodore Levitt ėshtė meritori pėr farkimin e termit globalizim pėrmes njė artikulli tė tij qė ai e shkroi nė vitin 1983 pėr Harvard Business Review tė titulluar Globalization of Markets (Globalizimi i tregjeve).5 Meqė kjo fjalė ka dy kuptime, edhe teknike edhe politike, ėshtė e qartė se grupe tė ndryshme do tė kenė edhe histori tė ndryshme tė globalizimit. Nė trajtimin e historisė sė globalizimit, disa autorė fokusohen nė ngjarjet qė nga 1492, mirėpo shumica e dijetarėve e teoricienėve pėrqendrohen nė njė tė kaluar shumė mė tė afėrt. Ndėrkaq shumė mė parė se viti 1492, njerėzit kanė filluar ti lidhin bashkė vendet e ndryshme tė globit nė sisteme tė gjera tė komunikimit, migrimit e tė ndėrlidhjes. Ky formim i sistemeve tė ndėrveprimit midis globales dhe lokales ka qenė njė forcė motivuese kryesore nė historinė botėrore.∗ Tė kėtilla kanė qenė rastet si: pėrhapja dhe shtrirja e religjioneve botėrore, hinduizmi, budizmi, xhainizmi, sihizmi, taoizmi, konfuēionizmi, jehudizmi, krishterimi, islami etj. ; rruga e mėndafshtė (silk road), ekspansioni i Xhengis Kanit, Aleksandrit tė Madh; krijimi i perandorive tė mėdha botėrore; zbulimi i kontinenteve tjera tė botės; pėrhapja e tregtisė me skllevėr; revolucioni amerikan e francez; kolonizimi; luftėrat botėrore; dekolonizimi etj.6 Epoka e parė e globalizimit ka filluar me periudhėn e standardit tė arit** dhe tė liberalizimit*** nė shek. XIX. E mbėshtetur nė Pax Britannica dhe nė kėmbimin e mallrave, kjo epokė ėshtė zhvilluar bashkė me industrializimin. Kjo epokė thuhet se dobėsohet nė fazat e fillimit tė Luftės sė Parė Botėrore dhe pėrfundon me krizėn e standardit tė arit nė vitet e vona 1920 dhe nė fillim tė viteve 1930. Vendet qė nė kėtė epokė u angazhuan nė globalizim, pėrfshirė bėrthamėn e Evropės, disa periferi si dhe disa degėzime tė Evropės nė Amerikė e nė Oqeani, prosperuan dukshėm. Pabarazia midis kėtyre vendeve u zhduk si pasojė e rrjedhjes sė lirė tė mallrave, kapitalit e punės midis kėtyre popujve. Qė nga Lufta e Dytė Botėrore e kėndej globalizimi ėshtė lėvizur nga raundet e negociatave mbi tregtinė, fillimisht nėn patronazhin e GATT-it****, qė kanė ēuar nė njė seri tė marrėveshjeve pėr ngritjen e kufizimeve nė tregtinė e lirė. Raundi i Uruguait (1984-1995) ka ēuar te marrėveshja pėr themelimin e Organizatės Botėrore tė Tregtisė (OBT ose WTO), pėr tė ndėrmjetėsuar nė mosmarrėveshjet tregtare. Me qėllim tė reduktimit tė tarifave e tė pengesave tregtare janė nėnshkruar edhe njė sėrė marrėveshjesh dy e mė shumėpalėshe, pėrfshirė kėtu edhe Marrėveshjen e Mastrihtit (Maastricht Treaty) nė Evropė dhe Marrėveshjen pėr Tregti tė Lirė nė Amerikėn Veriore (The North American Free Trade Agreement - NAFTA*).7
C. Natyra dhe ekzistenca e globalizimit Ekzistojnė diskutime tė shumta akademike rreth asaj nėse globalizimi ėshtė njė fenomen i vėrtetė apo vetėm njė artefakt (mit) analitik. Edhe pse termi nė fjalė ėshtė mjaft i pėrhapur, shumė autorė thonė se karakteristikat qė i vishen globalizimit sot janė vėrejtur edhe mė herėt nė kohė tė ndryshme tė historisė. Pra, shumė ka qė thonė se kėto tipare, pėrfshirė edhe rritjen nė tregtinė ndėrkombėtare si dhe rolin gjithnjė mė tė madh tė korporatave multinacionale, nuk janė ngulitur aq thellė sa mund tė duket se janė. Disa autorė mė me ėndje e parapėlqejnė termin internacionalizim sesa globalizim. Te internacionalizimi, roli i shteteve dhe rėndėsia e kombeve janė mė tė mėdha, ngase globalizimi nė formėn e tij komplete i eliminon shtetet kombėtare. Kėshtu ata thonė se kufijtė e shteteve, nė kuptimin mė tė gjerė, janė larg ngritjes sė tyre totale prandaj edhe ky proces i globalizimit nuk ndodh dhe me siguri edhe nuk do tė ndodhė, duke marrė parasysh se nė historinė botėrore internacionalizimi kurrė nuk ėshtė shndėrruar nė globalizim (Bashkimi Evropian dhe NAFTA akoma janė duke e provuar rastin e tyre). Megjithėkėtė, bota gjithnjė e mė shumė po i ndanė problemet dhe sfidat qė nuk u binden kufijve tė shteteve kombėtare, nė veēanti ndotja e mjedisit natyror si dhe lėvizja qė publikisht njihet si anti-globalizim, e cila ėshtė transformuar nė njė lėvizje pėr globalizim nga poshtė, duke kėrkuar, pėrmes eksperimentimit, forma tė organizimit shoqėror qė i tejkalojnė kufijtė e shteteve kombėtare dhe demokracinė pėrfaqėsuese. Disa autorė tė tjerė thonė se jemi duke kaluar nė njė fazė planetare tė qytetėrimit; forma dhe karakteri i saktė i shoqėrisė globale po kontestohet dhe kjo do tė pėrcaktohet nga zgjedhjet qė do ti bėjmė nė dekadat e ardhshme kritike. Pėr shembull, The Global Scenario Group (Grupi i Skenarit Global)** ka skicuar mendime alternative pėr tė ardhmen globale, me ērast forcat e tregut ose globalizimi ekonomik janė vetėm njėri opsion, i vėnė pėrballė reformės nė politikė, botės kala, shkatėrrimit, eko-komunalizmit dhe njė paradigme tė re vazhdimėsie.8 Disa tė tjerė janė tė mendimit se globalizimi ėshtė njė gjeografi e imagjinuar; d.m.th. njė mjet politik i qeverisjes sė neoliberalistėve, tė cilėt tentojnė ti pėrdorin disa pamje e diskurse tė politikės botėrore pėr ti arsyetuar agjendat e tyre politike.
Ē. Karakteristikat e globalizimit Globalizimi / internacionalizimi ėshtė identifikuar me njė numėr prirjesh, shumica prej tė cilave kanė mund tė zhvillohen qė nga Lufta II Botėrore. Kėto pėrfshijnė njė lėvizje mė tė madhe ndėrkombėtare tė tė mirave, tė parave, tė informatave e tė njerėzve, si dhe pėrfshijnė zhvillimin e teknologjisė, organizatave, tė sistemeve juridike e tė infrastrukturės qė e lejojnė dhe mundėsojnė njė lėvizje tė kėtillė. Nė vazhdim do tė pėrmendim veēoritė kryesore tė kėtij procesi tė manifestuar nė jetėn ekonomike, kulturore, juridike e teknologjike. 1. Nė nivelin ekonomik globalizimi shfaqet nė: - rritjen e tregtisė ndėrkombėtare nė njė shkallė shumė mė tė shpejtė sesa rritja e ekonomisė botėrore, - shtimin e rrjedhjes ndėrkombėtare tė kapitalit pėrfshirė edhe investimet e jashtme direkte, - lidhjen e marrėveshjeve ndėrkombėtare qė kanė shkaktuar krijimin e organizatave si WTO* (Organizata Botėrore e Tregtisė) dhe tė karteleve ekonomike siē ėshtė OPEC,** - zhvillimin e sistemeve globale financiare, - rritjen e rolit tė organizatave ndėrkombėtare siē janė WTO, WIPO***, IMF**** qė merren me transaksione ndėrkombėtare, - shtimin e praktikave ekonomike si outsourcing (pėrdorimi i burimeve tė jashtme) dhe offshoring (zhvendosje e proceseve tė biznesit nga njė vend nė tjetrin) nga korporatat multinacionale... 2. Nė nivelin kulturor globalizimi shfaqet nė: - shkėmbimin kulturor gjithnjė mė tė madh ndėrkombėtar, - pėrhapjen e multikulturalizmit si dhe pranimin mė tė mirė individual nė shumėllojshmėrinė kulturore, pėr shembull pėrmes eksportimit tė filmave tė Hollywoodit e tė Bollywoodit. Megjithėkėtė, kultura e importuar lehtė mund tia zėrė vendin kulturės lokale duke shkaktuar me kėtė rast reduktimin e shumėllojshmėrisė pėrmes hibridizimit ose madje edhe pėrmes asimilimit. Forma mė e spikatur e kėsaj ėshtė westernizimi (perėndimizimi), mirėpo gjithashtu ndodh edhe sinicizimi ose sinifikimi (asimilimi gjuhėsor apo kulturor i termave dhe koncepteve nė gjuhėn apo kulturėn kineze), - udhėtimin dhe turizmin gjithnjė mė tė madh ndėrkombėtar, - imigrimin mė tė madh, pėrfshirė edhe imigrimin ilegal, - shtrirjen e prodhimeve tė gatshme lokale (p.sh. ushqimit) nė vende tė tjera (shpesh tė adaptuara ndaj kulturės sė atyre vendeve), - modat (trillet) botėrore dhe nė kulturat pop(ullore) siē janė Pokemon, Sudoku, Numa Numa, Origami, Seritė idole, YouTube, My Space, Messenger dhe shumė tė tjera. - ngjarjet botėrore tė sportit siē ėshtė Kupa Botėrore e FIFA-s (Federata Ndėrkombėtare e Futbollit) dhe lojėrat olimpike, - formimin ose zhvillimin e njė sėrė vlerash universale... 3. Nė nivelin teknik / juridik globalizimi manifestohet nė: - zhvillimin e njė infrastrukture globale pėr telekomunikim dhe nė rrjedhjen mė tė madhe tė tė dhėnave pėrtej kufirit, duke pėrdorė teknologjinė si internetin, satelitėt pėr komunikim, fijet optike tė nėndetėseve dhe telefonat celularė, - shtimin e numrit tė standardeve tė zbatuara nė shkallė globale, p.sh. ligjet pėr tė drejtat e autorit (copyright laws) dhe patentat, - iniciativėn e shumė avokatėve pėr themelimin e gjykatave ndėrkombėtare pėr krime lufte dhe lėvizjeve ndėrkombėtare pėr drejtėsi, si pėr shembull kemi ICC - The International Criminal Court (Gjykatėn Ndėrkombėtare pėr Krime Lufte) dhe ICJ The International Court of Justice (Gjykata Ndėrkombėtare)...9 Shpesh thuhet se madje edhe terrorizmi ka pėsuar njė globalizim, me sulmet nė vendet e jashtme qė nuk kanė lidhje tė drejtpėrdrejta me vendin amė.10 Mendime e sidomos deklarata tė kėtilla sot dėgjohen nga shumė politikanė anekėnd botės, lufta kundėr terrorizmit global etj...
D. Pro-globalizimi (Globalizmi) Mbėshtetėsit e globalizimit demokratik herė-herė quhen edhe pro-globalistė. Ata konsiderojnė se faza e parė e globalizimit, e cila ka qenė me orientim tregtar, duhet tė kompletohet nga njė fazė e ngritjes sė institucioneve globale politike qė do ta pėrfaqėsojnė vullnetin e qytetarėve botėrorė. Dallimi prej globalistėve tė tjerė ėshtė se kėta nuk pėrcaktojnė paraprakisht ndonjė ideologji qė do ta drejtonte kėtė vullnet, ēka i lihet zgjedhjes sė lirė tė kėtyre qytetarėve pėrmes njė procesi demokratik. Mbėshtetėsit e tregtisė sė lirė theksojnė se teoritė ekonomike tė pėrfitimit komparativ sugjerojnė qė tregtia e lirė ēon nė njė akordim efektiv tė burimeve, me ēka tė gjitha vendet e involvuara nė kėtė tregti do tė pėrfitojnė. Marrė nė pėrgjithėsi, kjo shpie te ēmimet mė tė ulėta, punėsimin mė tė madh dhe rendimentet mė tė larta. Vullnetaristėt dhe ithtarėt e tjerė tė kapitalizmit laissez-faire thonė se shkallėt mė tė larta tė lirisė politike dhe ekonomike nė formė tė demokracisė dhe kapitalizmit nė botėn e zhvilluar janė dy caqe nė vetvete dhe po ashtu krijojnė nivele mė tė larta tė kamjes materiale. Kėta globalizimin e shohin si njė pėrhapje dhe shtrirje tė dobishme tė lirisė dhe kapitalizmit. Kritikėt thonė se lėvizja anti-globaliste pėrdor dėshmi anekdotike pėr ti mbėshtetur pikėpamjet e saj dhe se statistikat gjithėbotėrore nė tė vėrtetė e mbėshtesin fort globalizimin: - Pėrqindja e njerėzve qė nė vendet nė zhvillim jetojnė me tė ardhura nėn 1 $ amerikanė nė ditė ėshtė pėrgjysmuar brenda vetėm njėzet viteve11, edhe pse disa kritikė janė tė mendimit se duhen studiuar mė mirė e mė thellė ndryshoret pėr matjen e varfėrisė.12 - Jetėgjatėsia thuajse ėshtė dyfishuar nė vendet nė zhvillim qė nga Lufta II Botėrore dhe ka filluar ta mbyllė hendekun me vendet e zhvilluara ku pėrmirėsimi ka qenė mė i vogėl. Vdekshmėria e fėmijėve ka rėnė nė ēdo rajon tė botės nė zhvillim.13 Pabarazia e tė ardhurave pėr botėn si tėrėsi po zvogėlohet.14 - Demokracia ėshtė shtuar nė mėnyrė dramatike nga pothuajse asnjė komb me tė drejtė universale tė votės nė vitin 1900 deri te 62.5 % te tė gjitha kombet nė vitin 2000.15 - Mes viteve 1950 1999, shkrim e leximi ėshtė shtuar nga 52 % nė 81 % tė botės. Femrat e pėrbėnin hendekun mė tė madh: shkrim-leximi i femrave si njė pėrqindje e shkrimleximit tė meshkujve ėshtė rritur nga 59% nė vitin 1970 nė 80% nė vitin 2000. - Pėrqindja e fėmijėve si forcė punėtore ka rėnė nga 24% nė vitin 1960 nė 10% nė vitin 2000. - Tendenca tė njėjta vėrehen edhe nė fushėn e energjisė elektrike, veturave, radiotelevizioneve, telefonave etj. pėr kokė banori, si dhe pėrqindja e atyre qė furnizohen me ujė tė pijshėm.16 Megjithėkėtė, disa nga kėto pėrmirėsime mund tė mos jenė pasojė e globalizimit, ose mund tė jenė tė mundshme edhe pa formėn aktuale tė globalizimit. Disa pro-kapitalistė janė po ashtu kritikė ndaj Bankės Botėrore dhe FMN-sė, duke thėnė se kėto dy institucione janė burokraci tė korruptuara qė kontrollohen dhe financohen nga ana e shteteve e jo nga ana e korporatave. Shumė hua u janė dhėnė diktatorėve tė cilėt asnjėherė nuk i kanė realizuar reformat e premtuara dhe tė cilėt ia kanė lėnė popullit tė thjeshtė qė ti paguajė ato mė vonė. Disa tė tjerė, si senatori Douglas Roche, globalizimin e shohin thjeshtė si njė gjė tė pashmangshme dhe e pėrkrahin krijimin e institucioneve si tė njė Asambleje Parlamentare tė Kombeve tė Bashkuara tė zgjedhur drejtpėrdrejtė, pėr tė ushtruar mbikėqyrjen mbi institucionet e pazgjedhura ndėrkombėtare.17
DH. Anti-Globalizimi (Drejtėsia Globale) Kritikėt e aspekteve ekonomike tė globalizimit e kontestojnė atė se globalizimi ėshtė, ashtu siē dėshirojnė ithtarėt e tij ta kuptojnė, njė proces i papėrkulur qė rrjedh natyrshėm nga nevojat ekonomike tė secilit. Kritikėt nė mėnyrė tipike theksojnė se globalizimi ėshtė njė proces qė diktohet nga imperativet e elitės, dhe nė mėnyrė tipike e diskutojnė mundėsinė e institucioneve dhe politikave alternative globale, tė cilat, besojnė ata, do ta adresojnė kėrkesėn morale tė klasave tė varfra e punėtore anekėnd globit si dhe shqetėsimet pėr mjedisin nė njė mėnyrė shumė mė tė drejtė. 18 Sa i pėrket ēėshtjes sė diskutueshme mbi migrimin global, diskutimet rrotullohen rreth dy pikave: rreth shkaqeve, nė ēfarė mase migrimi global ėshtė vullnetar apo jovullnetar, i domosdoshėm apo jo i domosdoshėm, dhe rreth pasojave, nėse ėshtė kjo e dobishme, apo ka ndonjė ēmim shoqėror dhe ambiental. Ithtarėt e globalizmit priren ta shikojnė migrimin thjeshtė si njė proces me ērast punėtorėt jakėbardhė dhe jakėblu mund tė shkojnė nga njė vend nė tjetrin pėr ti kryer shėrbimet e tyre, ndėrkaq kritikėt priren ti theksojnė rastet negative si pasiguria ekonomike, politike dhe ambientale, dhe si njė efekt tė dukshėm negativ e citojnė lidhshmėrinė midis migracionit dhe rritjes enorme tė lagjeve tė varfra (varosheve) nė vendet nė zhvillim.19 Aspekte tė ndryshme tė globalizimit shihen si tė dėmshme nga aktivistė tė interesit publik si dhe nga nacionalistėt e fuqishėm tė shtetit. Kjo lėvizje nuk ka njė emėr tė pėrbashkėt. Termi antiglobalizim ėshtė njė term qė mė shumė e preferojnė mediet: Kjo mund tė ēojė nė disa ngatėrrime, sepse aktivistėt i kundėrshtojnė vetėm disa aspekte apo forma tė globalizimit, e jo vetė globalizimin. Vetė aktivistėt, pėr shembull Noam Chomsky, kanė thėnė se ky emėr ėshtė i pakuptimtė, ngase qėllimi i kėsaj lėvizjeje ėshtė globalizimi i drejtėsisė (shtrirja e drejtėsisė sociale nė mbarė globin). Nė fakt, lėvizja pėr drejtėsi globale ėshtė njė emėr i pėrbashkėt. Shumė aktivistė ndėrkaq bashkohen nėn sloganin njė botė tjetėr ėshtė e mundur. Ka njė sėrė llojesh tė anti-globalizimit. Nė pėrgjithėsi, kritikėt thonė se rezultatet e globalizimit nuk janė ato qė janė predikuar kur kanė filluar pėrpjekjet pėr shtimin e tregtisė sė lirė, dhe se shumė institucione tė involvuara nė sistemin e globalizimit nuk i kanė marrė nė konsideratė interesat e popujve tė varfėr, klasėn punėtore si dhe ambientin. Argumentet ekonomike tė teoricienėve tė tregtisė sė ndershme thonė se tregtia e lirė e pakufizuar u shkon nė interes atyre me forcė financiare (pra tė pasurve) nė dėm tė tė varfėrve. Shumė tė tjerė e shohin globalizimin si njė promovim tė agjendės korporatiste, e cila ka pėr synim ndrydhjen dhe shkurtimin e lirive individuale nė emėr tė fitimit. Ata po ashtu pohojnė se shtimi i autonomisė dhe fuqizimi i entiteteve korporative nė mėnyrė tė shkallėshkallshme e formėson politikėn e shteteve-kombe. Disa grupe anti-globaliste pohojnė se globalizimi pashmangshėm ka njė karakter imperialistik, ėshtė njėra prej arsyeve shtytėse tė luftės nė Irak dhe i detyron kursimet qė tė rrjedhin drejt SHBA-ve e jo drejt vendeve nė zhvillim e sipėr; mund tė thuhet se globalizimi nė kėtė kuptim ėshtė njė term tjetėr pėr njė formė tė amerikanizimit, saqė nga disa vrojtues besohet se SHBA-tė mund tė jenė njėri nga shumė shtete (nėse jo edhe i vetmi) qė vėrtet pėrfitojnė nga globalizimi. Disa pohojnė se globalizimi e imponon ekonominė e mbėshtetur nė borxhe, ēka rezulton me rritjen e paparashikueshme tė borxheve e tė krizave tė borxheve. Kriza financiare nė Azinė Juglindore qė filloi nė vitin 1997 nė ekonominė relativisht tė vogėl, tė ngritur me borxhe tė Tajlandės por qė shumė shpejt u pėrhap nė Malajzi, Indonezi, Korenė e Jugut dhe eventualisht nė njė rrip tė gjerė botėror, i shfaqi rreziqet e reja dhe paqėndrueshmėrinė nė tregjet e globalizuara qė ndryshojnė nė mėnyrė rapide*. Paratė shpėtimtare tė FMN-sė kanė ardhur me kushtėzime pėr ndryshime politike nė vend dhe kjo nga kritikėt ėshtė parė si njė minim i sovranitetit nacional sipas modės neo-kolonialiste. Shumė institucione globale qė kanė ndikim tė madh ndėrkombėtar as qė udhėhiqen nė mėnyrė demokratike e as qė liderėt e tyre janė zgjedhur nė mėnyrė demokratike. Prandaj, sipas disave ata konsiderohen si forca mbikombėtare jodemokratike. Kundėrshtimi kryesor i bėhet globalizimit tė papenguar (neoliberal; kapitalizmit laissez-faire), qė udhėhiqet nga qeveritė dhe nga ato qė supozohet tė jenė kuazi-qeveri (si FMN-ja dhe Banka Botėrore**) dhe tė cilat me sa duket nuk merren nė pėrgjegjėsi nga popullatat qė ato i qeverisin dhe qė nė vend tė kėsaj ata kryesisht u pėrgjigjen interesave tė korporatave. Shumė konferenca tė mbajtura nga ministrat e tregtisė dhe tė financave tė vendeve qė e pėrbėjnė thelbin e kombeve tė globalizimit zhvillohen nėn protesta tė mėdha, herė-herė tė dhunshme, nga kundėrshtarėt e globalizmit tė korporatave. Disa aktivistė tė anti-globalizimit e kundėrshtojnė faktin se globalizimi aktual i globalizon paratė dhe korporatat, e jo edhe njerėzit dhe sindikatat. Kjo mund tė vėrehet nė kontrollin e rreptė tė imigrimit nė pothuajse tė gjitha shtetet, si dhe nga mungesa e tė drejtave tė punėtorėve nė shumė vende tė botės nė zhvillim e sipėr. Njė kamp tjetėr akoma mė konservativ qė e kundėrshtojnė globalizimin janė nacionalistėt shtetcentrikė tė cilėt kanė frikė se mos globalizimi po e zėvendėson rolin e kombeve nė politikėn globale dhe organizatat joqeveritare po i plason si forca qė i tejkalojnė kufijtė e kombeve tė caktuara individuale. Kjo lėvizje ėshtė shumė e gjerė, duke pėrfshirė grupet kishtare, fraksionet nacional liberale, partitė majtiste, ambientalistėt, sindikalistėt e fshatarėve, grupet anti-raciste, anarkistėt, pėrkrahėsit e rilokalizimit etj. Shumica prej kėtyre janė reformistė (qė e pėrkrahin njė formė mė humane tė kapitalizmit), ndėrkaq tė tjerėt janė mė tepėr revolucionarė (qė pretendojnė se atė qė ata e besojnė ėshtė njė sistem shumė mė human sesa kapitalizmi). Shumė e kanė qortuar mungesėn e bashkimit dhe drejtimit brenda lėvizjes, mirėpo disa si Noam Chomsky kanė deklaruar se kjo mungesė e centralizimit nė fakt mund tė jetė njė forcė. Protestat e lėvizjes pėr drejtėsi globale i kanė detyruar takimet e larta (samitet) ndėrkombėtare tė mbahen larg qyteteve tė mėdha ku mbaheshin zakonisht, nė lokacione tė vetmuara ku protestat janė tė pamundshme.
Matja e globalizimit Se nė ēfarė mase ėshtė globalizuar njė shtet-komb apo njė kulturė brenda njė vitit tė caktuar deri vonė kohėve tė fundit ėshtė matur pėrmes pėrfaqėsuesve tė thjeshtė si rrjedhja e tregtisė, migrimi ose investimi i drejtpėrdrejtė nga jashtė. Njė qasje shumė mė e sofistikuar pėr matjen e globalizimit ėshtė indeksi bashkėkohor i kalkuluar nga instituti zviceran pėr hulumtime (thinktank) KOF*. Indeksi nė fjalė i mat tri dimensionet kryesore tė globalizimit, atė: ekonomik, social dhe politik. Krahas tre treguesve pėr matjen e kėtyre dimensioneve, kalkulohet edhe njė indeks i pėrgjithshėm i globalizimit dhe nėn-tregues qė u referohen rrjedhave aktuale ekonomike, kufizimeve ekonomike, tė dhėnave pėr kontakt personal, tė dhėnave rreth rrjedhave informative si dhe tė dhėnave rreth lidhjeve kulturore. Tė dhėnat jepen nė bazė vjetore pėr 122 vende. Sipas kėtij indeksi, vendi mė i globalizuar nė botė ėshtė SHBA-ja, e pasuar nga Suedia, Kanada, Mbretėria e Bashkuar dhe Luksemburgu. Vendet mė pak tė globalizuara sipas indeksit tė KOF-it janė Togoja, Ēadi dhe Republika e Afrikės Qendrore.20
|